Τα τσόκαρα 2.600 χρόνια πριν

ΑΝΑΚΑΛΥΦΘΗΚΑΝ ΣΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΒΡΑΥΡΩΝΙΑΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ ΜΑΖΙ ΜΕ ΑΛΛΑ ΑΝΑΘΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΘΕΑ

Της Ν. ΚΟΝΤΡΑΡΟΥ-ΡΑΣΣΙΑ, Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ

Ο Ερασίνος ποταμός, που πλημμυρίζει από την αρχαιότητα το ιερό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος, έκανε το θαύμα του. Διέσωσε λόγω της υγρασίας ένα ζευγάρι ξύλινα υποδήματα σαν τα δικά μας τσόκαρα, εύρημα μοναδικό, όπως επίσης πολλά ακόμη ξύλινα αναθήματα προς τη θεά. Η τύχη το έφερε κατά τη διάνοιξη μιας τομής για την κατασκευή ενός αποστραγγιστικού φρέατος μέσα στον αρχαιολογικό χώρο, μεταξύ της στοάς και της ιεράς πηγής, όπου γίνονται έργα διαμόρφωσης και συντήρησης της στοάς του ιερού, να ανακαλύψουν οι αρχαιολόγοι της Β' Εφορείας Αρχαιοτήτων (υπό την εποπτεία της Β. Σκαράκη) τμήμα αποθέτη με πλήθος σπάνιων αναθημάτων.

Αρχαϊκά ειδώλια και αγγεία ανατολίζοντος ρυθμού, δύο ακέραια χάλκινα κάτοπτρα, ληκύθια, τμήματα πυξίδων και άλλων αγγείων του 5ου αι. π.Χ. ήταν θαμμένα σε μια αργιλώδη επίχωση και μέσα σε συνεχώς αναβλύζοντα ύδατα του γειτονικού αρχαίου ποταμού. Το σημαντικότερο και εντυπωσιακότερο εύρημα για τους ανασκαφείς θεωρείται ένα ξύλινο ειδώλιο πεπλοφόρου γυναικείας μορφής του α' μισού του 5ου αι. π.Χ. με σάκο στο κεφάλι, περίτεχνη βοστρυχωτή κόμμωση και ίχνη κόκκινου χρώματος, όπως επίσης τα τμήματα ξύλινων αγγείων (σώματα και πώματα κυλινδρικών πυξίδων), ξύλινες σανίδες και δύο ξύλινες σόλες (καττύματα) υποδημάτων με περίτεχνα εγχάρακτα μοτίβα. Βεβαίως δεν είναι η πρώτη φορά που αποκαλύπτονται στη Βραυρώνα αρχαία ξύλινα αντικείμενα, τα οποία σπανίως βρίσκονται σε άλλες περιοχές. Και παλαιότερα στις ανασκαφές της δεκαετίας του '50 είχε αποκαλυφθεί, από τον αείμνηστο Ι. Παπαδημητρίου, ένα από τα σημαντικότερα σύνολα ξύλινων αντικειμένων, όπως ειδώλια, αγγεία, στελέχη και τεμάχια επένδυσης επίπλων, αντικείμενα καλλωπισμού και πίνακες, τα οποία εκτίθενται σήμερα στο φρεσκοανακαινισμένο Μουσείο της Βραυρώνας.

Θεά των λεχώνων 
Τα αναθήματα προς την Αρτέμιδα της Βραυρώνας έχουν σχέση με το έθιμο των γυναικών να προσφέρουν ενδύματα και άλλα προσωπικά τους αντικείμενα στην προστάτιδα θεά των επιτόκων και των λεχώνων. 

Εχουν βρεθεί στο ιερό μαρμάρινες στήλες, στις οποίες καταγράφονταν τα ενδύματα και άλλα αντικείμενα που πρόσφεραν κατ' έτος οι γυναίκες στη θεά είτε για να τους προσφέρει το δώρο της μητρότητας είτε για να την ευχαριστήσουν μετά τον τοκετό. Αντίγραφα αυτών των στηλών στήνονταν και στο Βραυρώνιο που είχε ιδρύσει ο τύραννος Πεισίστρατος (ο οποίος καταγόταν από τη Βραυρώνα) στην Ακρόπολη των Αθηνών. 

Στις επιγραφές αυτές γίνεται λόγος για ξύλινα κιβώτια μέσα στα οποία ήταν τοποθετημένα τα ενδύματα των γυναικών, που αφιερώνονταν στη θεά. Τα ξύλινα ευρήματα ήταν σε υδατοκορεσμένη κατάσταση και γι' αυτό μεταφέρθηκαν αμέσως στο εργαστήριο συντήρησης του Μουσείου Βραυρώνας, σύμφωνα με την προϊσταμένη της Εφορείας Ελένη Μπάνου, αποθηκεύτηκαν εμβαπτισμένα σε νερό, γιατί αν έμεναν να στεγνώσουν, θα υφίσταντο ανεπανόρθωτες βλάβες (ρηγματώσεις, στρεβλώσεις κ.λπ.). Οι συντηρητές της Εφορείας για τους επόμενους τρεις μήνες θα έχουν πολλή δουλειά. Αυτή τη στιγμή ασχολούνται με τον καθαρισμό των ευρημάτων. Χρειάζεται όμως να γίνει μία μελέτη για την τεκμηρίωση του υλικού (μακρο- και μικροφωτογράφιση, ταύτιση δασοπονικού είδους ξύλου, μετρήσεις υδατοκορεσμού και διαστάσεων κατά κατεύθυνση δομής του ξύλου, μέτρηση αρχικού βάρους κ.ά.) η οποία έχει αρχίσει από το Τμήμα Συντήρησης της Β' ΕΠΚΑ (Γ. Μωραΐτου, Ε. Παπαθωμά). 

Επίσης έχει ζητηθεί βοήθεια τόσο για την τεκμηρίωση όσο και τη συντήρηση των αρχαίων από το Εθνικό Ιδρυμα Αγροτικής Ερευνας (ΕΘΙΑΓΕ) και τον δρα Π. Κάββουρα, με τον οποίο έχει συνεργαστεί και στο παρελθόν η Διεύθυνση Συντήρησης του υπουργείου Πολιτισμού για την προστασία υδατοκορεσμένου αρχαιολογικού ξύλου. Το ΕΘΙΑΓΕ έχει αναπτύξει ένα εργαλείο ταυτοποίησης δασοπονικών ειδών αρχαιολογικού ξύλου σε ψηφιακή μορφή που παραχώρησε δωρεάν στη Β' Εφορεία Αρχαιοτήτων. Γι' αυτούς έχει ιδιαίτερη σημασία ότι ανάμεσα στα ευρήματα εντοπίστηκαν βοτανικά είδη, όπως κυπαρισσόμηλα, φύλλα δένδρων. Η έρευνα αυτού του υλικού θα βοηθήσει μελλοντικά στην ανασύσταση του αρχαίου φυσικού περιβάλλοντος. *

Πώς φορολογούσαν οι αρχαίοι

Εύποροι και πόρνες, μέτοικοι και σύμμαχοι, όλοι φορολογούνταν στην αρχαία Αθήνα. Τα τεκμήρια στο Επιγραφικό Μουσείο

Της ΠΑΡΗΣ ΣΠΙΝΟΥ (spinou@enet.gr) - φωτ.: Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ

 Εάν οι αρχαίοι Αθηναίοι δεν ήταν μάστορες στην επιβολή και την είσπραξη φόρων, σήμερα ίσως να μην υπήρχε ο Παρθενώνας. Υπερβολή; Κι όμως, χάρη στο χαράτσι που πλήρωναν οι άλλες πόλεις κατά την Α' Αθηναϊκή Συμμαχία -ειδικότερα από το 454 π.Χ., το ένα εξηκοστό του ετήσιου φόρου πήγαινε υπέρ της... θεάς Αθηνάς- ο Περικλής εξοικονόμησε τα χρήματα για να χτιστεί ο περίφημος ναός.

Ορισμένες από τις επιγραφές του Επιγραφικού Μουσείου μάς αποκαλύπτουν πώς οι αρχαίοι Αθηναίοι γέμιζαν το κρατικό ταμείο

Πριν από 2.500 χρόνια τα κρατικά ταμεία της Αθήνας ήταν γεμάτα, χωρίς τη βοήθεια των οικονομολόγων του Χάρβαρντ. Η οικονομική κρίση ήταν άγνωστη λέξη και το πλεόνασμα έφτανε σε τέτοιο ύψος που αν το είχε σήμερα ο Γ. Παπακωνσταντίνου θα έκλαιγε από χαρά. Και τότε όμως, χωρίς την πίεση των ευρωπαίων εταίρων, έμπαιναν φόροι με διάφορες ονομασίες, τακτικοί και έκτακτοι, άμεσοι και έμμεσοι, για δημόσια έργα, για στρατιωτικό εξοπλισμό, κ.λπ. Ουδείς διέφευγε. Πλήρωναν οι έχοντες και κατέχοντες, πλήρωναν όμως και οι μέτοικοι, οι ξένοι δηλαδή, πλήρωναν και οι πόρνες!

Οι αρχαίοι φόροι έμπαιναν με την έγκριση της Βουλής. Οσο για τη διαφάνεια, τα ονόματα όσων πλήρωναν αναγράφονταν στους φορολογικούς καταλόγους της εποχής, που βρίσκονταν σε κοινή θέα. Πάνω σε πέτρινες πλάκες και στήλες δηλαδή, σαν αυτές που υπάρχουν στο Επιγραφικό Μουσείο, ένα γνωστό-άγνωστο αλλά πολύ ενδιαφέρον μουσείο στην οδό Τοσίτσα 1, που αναδεικνύει και τεκμηριώνει κομμάτια της Ιστορίας.

Εκεί βρήκαμε τη μνημειώδη «Στήλη της εξηκοστής», έναν λίθινο φορολογικό κατάλογο ύψους 3,5 μέτρων όπου είναι καταγεγραμμένες κατά γεωγραφικές ενότητες οι καταβολές των συμμάχων της Α' Αθηναϊκής Συμμαχίας την περίοδο 454/3-440/39 π.Χ., προκειμένου να υπάρχει μια «καβάντζα» για να αντιμετωπιστούν οι Πέρσες. Οι εισφορές ήταν ανάλογες με την οικονομική κατάσταση των 265 συμμάχων. Βλέπουμε δηλαδή από τους Ιωνες οι Κυμαίοι να πληρώνουν 12 τάλαντα (6.000 δραχμές) και οι Νισύριοι μόλις ένα, ενώ από τη Θράκη οι Μενδαίοι έδιναν εννέα τάλαντα και οι Θάσιοι 30!

«Εκτός από αυτόν τον τακτικό φόρο, από το 440 π.Χ. η Αθήνα επέβαλλε στους συμμάχους της και έκτακτη εφάπαξ εισφορά, τη λεγόμενη επιφορά», μας πληροφορεί η διευθύντρια του Επιγραφικού Μουσείου Μαρία Λαγογιάννη. «Η δε είσπραξη είχε ανατεθεί σε ειδικούς άρχοντες, τους Ελληνοταμίες».

Οπως αποδεικνύεται, οι αρχαίοι Αθηναίοι είχαν πολλά κόλπα για την είσπραξη των φόρων. Οταν οι άλλες πόλεις άρχισαν να διαμαρτύρονται ενόψει της Β' Αθηναϊκής Συμμαχίας, οι Αθηναίοι τους υποσχέθηκαν ότι θα καταργήσουν τον συμμαχικό φόρο. Αυτό που έκαναν τελικά ήταν να του αλλάξουν όνομα και να τον πουν «σύνταξη».

Η κυρίαρχη αθηναϊκή πολιτεία είχε διάφορες πηγές για να γεμίζει το δημόσιο ταμείο. Υπήρχαν οι καταβολές για εκμίσθωση δημόσιας περιουσίας (κτήματα, οικοδομήματα ή τα μεταλλεία του Λαυρίου), υπήρχαν και οι δικαστικές καταβολές.

Κι άλλα τακτικά τέλη γέμιζαν τον κρατικό κορβανά: για να εισαχθούν και να εξαχθούν προϊόντα από τα αττικά λιμάνια (πεντηκοστή), ή για να εισαχθούν εμπορεύματα από τις πύλες της πόλης (διαπύλιον). Καμία εξαίρεση. Οι μέτοικοι έπρεπε να ανανεώνουν επί πληρωμή μία φορά το χρόνο την άδεια παραμονής τους στην Αθήνα (μετοίκιον), ενώ κατέβαλλαν και επιπρόσθετο τέλος για να έχουν το δικαίωμα να εργασθούν (ξενικόν). Οι δε οίκοι έδιναν τον... πορνικό φόρο.

Οι αμυντικές δαπάνες

Μέρος των κρατικών εσόδων πήγαινε για δημόσια έργα. Σε μια στήλη του μουσείου (432/1 π.Χ.) σώζονται δύο τροπολογίες σε ψήφισμα που σχετίζονται πιθανότατα με τη βελτίωση του συστήματος ύδρευσης της Αθήνας ή την κατασκευή και επισκευή των κρηνών. «Το έργο είχε προγραμματιστεί να γίνει "από ολιγίστων χρημάτων", αλλά κατά προτεραιότητα», εξηγεί η Μ. Λαγογιάννη. «Η οικογένεια του Περικλή μάλλον προσφέρθηκε να καλύψει τη δαπάνη, αλλά η πόλη αποφάσισε τα χρήματα να δοθούν από τον φόρο των συμμαχικών πόλεων».

Οι αρχαίοι ημών πρόγονοι φρόντιζαν, επίσης, να εξασφαλίσουν κονδύλια για την άμυνα. «Οι πιο εύποροι ήταν υποχρεωμένοι να αναλαμβάνουν την "τριηραρχία", την ετήσια δαπάνη για εξοπλισμό ενός πολεμικού πλοίου και τη σίτιση των ναυτών, που καθορίζονταν σε μια δραχμή ανά ναύτη ημερησίως», συνεχίζει η διευθύντρια του μουσείου, το οποίο εκθέτει μια σχετική στήλη του 481/0 π.Χ.

Χρειαζόταν τόλμη για να αρνηθεί κάποιος αυτό το σημαντικό έξοδο. Σε αυτή την περίπτωση έπρεπε να υποδείξει κάποιον άλλον, που θεωρούσε πιο πλούσιο, και να προτείνει αντίδοση. Να ανταλλάξει, δηλαδή, την περιουσία του με την περιουσία του πλουσιότερου. Αν ο άλλος πολίτης αρνιόταν, τότε η ανάθεση γινόταν από τα αρμόδια δικαστήρια.

Υποχρεωτική, αλλά ιδιαίτερα τιμητική ήταν και η χορηγία, η ανάληψη της δαπάνης για την προετοιμασία του χορού, τις θρησκευτικές εκδηλώσεις, τις παραστάσεις των δραματικών αγώνων. «Η χορηγία στοίχιζε 300-5.000 δρχ., όταν τον 5ο αιώνα ο ετήσιος μισθός της ιέρειας της Αθηνάς Νίκης ήταν 50 δρχ.», τονίζει η Μ. Λαγογιάννη, καθώς μας δείχνει μια στήλη του 313/2 π.Χ. Πρόκειται για τιμητικό ψήφισμα του Δήμου Αιξωνής (η σημερινή Γλυφάδα) για δύο χορηγούς, τον Αυτέα και τον Φιλοξενίδη, οι οποίοι «καλώς και φιλοτίμως εχορήγησαν».

Σαν να μην έφταναν και τότε τα τακτικά μέτρα, υπήρχαν και έκτακτα. Οπως η «επίδοσις» (σε χρήματα ή για την εκτέλεση συγκεκριμένου δημόσιου έργου) την οποία κατέβαλλαν οι πλούσιοι αλλά και οι μέτοικοι για την ενίσχυση της πόλης σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Κι ακόμα η «εισφορά» σε περίοδο πολέμου για στρατιωτικές δαπάνες.

Κι αν κάποιος πιανόταν να φοροδιαφεύγει, ο νόμος ήταν αυστηρός, ακόμα και για τον φοροεισπράκτορα. Για του λόγου το αληθές, υπάρχει ένα ψήφισμα του 510 π.Χ. για τους αθηναίους κληρούχους στη Σαλαμίνα, οι οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να καταβάλλουν φόρο, να εκτελούν τη στρατιωτική τους θητεία, ενώ δεν επιτρέπονταν να εκμισθώσουν τη γη που τους είχε παραχωρηθεί. Εάν τα παραβίαζαν, πλήρωναν πρόστιμο, το τριπλάσιο του μισθώματος, στο Δημόσιο.

Οχι μόνον αυτές τις επιγραφές, αλλά και πολλές άλλες, πάνω από 13.400 διαθέτει το Επιγραφικό Μουσείο, που χρονολογούνται από το 8ο αι. π.Χ. έως και τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους. Ανάμεσά τους ο άβαξ από τη Σαλαμίνα με αριθμητικά σύμβολα, η αρχαιότερη επιγραφή σε λίθο από την Ακρόπολη, ο Ιερός Νόμος του Εκατόμπεδου, κ.ά.

Προσιτό, στο κέντρο της Αθήνας και πάντα με δωρεάν είσοδο, το μουσείο οργάνωσε πριν από λίγες ημέρες ένα επιτυχημένο τριήμερο εκδηλώσεων με εκθέσεις δημιουργών της Σχολής Καλών Τεχνών και του Πολυτεχνείου, προβολές ταινιών, μουσική με αρχαία όργανα, αφήγηση παραμυθιών. Στόχος του να φέρει πιο κοντά όσους κατοικούν ή εργάζονται στα Εξάρχεια. Παράλληλα συνεχίζονται τα εκπαιδευτικά προγράμματά για τη γένεση της γραφής και της δημοκρατίας, ενώ κυκλοφόρησε και το ημερολόγιό του που είναι αφιερωμένο στους αττικούς μήνες. *

Tο θέατρο των Aχαρνών... περιμένει τις απαλλοτριώσεις

Eνα από τα παλιότερα και πιο καλοδιατηρημένα θέατρα της Aττικής, το θέατρο των Aχαρνών, θα αποκαλύψει τα μυστικά του μόλις ολοκληρωθούν οι απαλλοτριώσεις από το KAΣ και συνεχιστούν οι ανασκαφές της αρχαιολόγου Mαρίας Πλάτωνος, της B΄ Eφορείας Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων.

H σημασία της αποκάλυψης του θεάτρου των Aχαρνών, στην οδό Σαλαμίνος, στο Mενίδι πριν από δύο χρόνια χαρακτηρίστηκε μεγάλης σημασίας, καθώς, «πέρα από το ίδιο το μνημείο αυτό καθαυτό, καθορίζει και τη θέση του κέντρου του αρχαίου δήμου».

Προς το παρόν, οι ανασκαφές έχουν διακοπεί μέχρι να συντελεστεί η απαλλοτρίωση. Tο ανασκαμμένο τμήμα καλύφθηκε προσωρινά με πρωτοβουλία της B΄ Eφορείας σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Aναστήλωσης, για να προστατευθεί από τις καιρικές συνθήκες.

«Πιστεύουμε ότι οι μελλοντικές ανασκαφές στην περιοχή αυτή θα μας προσφέρουν κι άλλες συγκλονιστικές εμπειρίες, καθώς θα αποκαλύπτονται σταδιακά ίχνη των σπουδαιότερων δημόσιων οικοδομημάτων του «πολυανθρωπότερου» Δήμου της Aττικής» σημειώνει η αρχαιολόγος Mαρία Πλάτωνος. 

Πηγή: Εφημερίδα ΕΘΝΟΣ